Türkiye Cumhuriyeti 103 yaşında: Çankaya'daki akşam yemeğinden Meclis kararına

Türkiye Cumhuriyeti, yarın kuruluşunun 103. yıl dönümünü kutlayacak. Anadolu Ajansının bayram arifesinde yayımladığı dosyaya göre Milli Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından Cumhuriyet'e giden yolda 28 Ekim 1923 gecesi tarihin dönüm noktalarından biri oldu.

Cumhuriyet'e uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başladı. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya zaferin ardından kurulacak hükümet şeklinin Cumhuriyet olacağını söylemiş, ancak dönemin şartları nedeniyle bu düşüncesini bir süre açıklamamıştı. 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılması, 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanması ve 13 Ekim'de Ankara'nın başkent ilan edilmesi yeni devletin temel taşları oldu.

27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni hükümetin kurulamaması siyasi bir bunalım doğurdu. 28 Ekim akşamı Mustafa Kemal Paşa; İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey'i Çankaya Köşkü'nde yemeğe davet etti. Nutuk'ta aktardığına göre yemek sırasında "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" dedi; ardından İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nı değiştiren kanun teklifini hazırladı.

29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 18.00'de toplanan Meclis'te teklif görüşüldü. Yapılan değişiklikle "Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir" hükmü kabul edildi ve aynı gün Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

Bugün itibarıyla kamu kurumları, okullar, bankalar ve PTT saat 13.00'e kadar hizmet verdi; ardından bir buçuk günlük bayram tatili başladı. İstanbul ve Ankara başta olmak üzere birçok ilde yarın düzenlenecek tören ve geçitler nedeniyle bazı yolların trafiğe kapatılacağı duyuruldu; TRT de 103. yıl için özel yayınlar hazırladığını açıkladı.

Değerlendirme: Cumhuriyet'in yıl dönümü, her yıl hem resmi törenlerle hem de kuruluş sürecinin belgelerle yeniden anlatılmasıyla kutlanıyor. AA'nın arşivindeki dönemin Fransızca bültenleri gibi birincil kaynaklar, bu tarihin günden güne nasıl ilerlediğini somut biçimde ortaya koyuyor.